Có nên sợ rằng miễn dịch với Covid-19 không kéo dài?

Việc giảm lượng kháng thể trong máu không phải là một dấu hiệu chỉ điểm rằng hệ miễn dịch của bạn không chống được corona virus, hay đó không phải là một điềm báo rằng chúng ta không thể phát triển được vaccine phòng bệnh.

Trong nhiều tháng qua, có rất nhiều nghiên cứu khoa học – có hoặc chưa có bình duyệt – đã chỉ ra đáp ứng tạo kháng thể của người nhiễm SARS-Cov 2 giảm mạnh trong vòng 2 tháng. Các tin tức báo chí đã dấy lên nỗi sợ rằng khả năng miễn dịch của các người bệnh đã nhiễm Covid-19 sẽ mất đi nhanh chóng – điều này làm chúng ta hụt hẫng về hi vọng có thể phát triển được vaccine có hiệu quả và lâu dài.

Nhưng chúng tôi cho rằng những quan ngại trên có thể gây hoang mang và không chính xác.

Khả năng miễn dịch tự nhiên của cơ thể chúng ta và miễn dịch có được thông qua việc tiêm chủng đều đóng vài trò giống nhau trong việc ức chế virus gây bệnh, nhưng hai cách thức miễn dịch này hoạt động không hoàn toàn giống nhau.

Những phát hiện cho rằng các kháng thể sản sinh một cách tự nhiên ở các bệnh nhân Covid-19 suy giảm không có ý nghĩa nhiều đối với hiệu quả của vaccine đang được phát triển. Khoa học, trong trường hợp này, có thể hiệu quả hơn tự nhiên.

Hệ miễn dịch loài người tiến hóa để phục vụ hai chức năng: nhanh chóng và chính xác (expediency and precision). Vì thế, chúng ta có hai dạng miễn dịch là miễn dịch tự nhiên (có thể phát huy tác dụng chống bệnh truyền nhiễm trong vòng vài giờ, hoặc vài phút) và miễn dịch thích ứng (có thể phát huy tác dụng trong vài ngày, vài tuần).

Hầu hết các tế bào trong cơ thể người có thể phát hiện nhiễm virus, và tại thời điểm đó, chúng sẽ gọi các tế bào bạch cầu đến để tạo ra đáp ứng bảo vệ chống lại tác nhân gây bệnh.

Khi đáp ứng miễn dịch tự nhiên thành công trong việc kiểm soát tác nhân gây bệnh, bệnh nhiễm khuẩn sẽ nhanh chóng kết thúc, và hầu như không làm xuất hiện bất cứ triệu chứng lâm sàng nào. Trong trường hợp nhiễm khuẩn kéo dài, hệ miễn dịch thích ứng sẽ được kích hoạt để tạo đáp ứng bảo vệ chúng ta.

Hệ miễn dịch thích ứng bao gồm hai loại bạch cầu là tế bào T và B, vốn có khả năng phát hiện virus chi tiết đến tận phân tử của chúng, và dựa vào chỉ điểm đó, để tạo ra đáp ứng bảo vệ chống lại virus đó.

Một con virus có thể gây bệnh bằng cách đi vào trong cơ thể người, và sử dụng bộ máy di truyền của tế bào để tái sản xuất chính bản thân virus đó, và nhân lên: chúng biến cơ thể người thành một nhà máy sản xuất virus.

Tế bào T có thể phát hiện và giết các tế bào nhiễm virus. Tế bào B có thể tạo kháng thể, một loại phân tử protein có thể gắn vào tiểu phần trên con virus và ngăn chặn chúng xâm nhập vào tế bào cơ thể người; điều này ngăn cản sự nhân lên của virus và chặn đứng con đường nhiễm khuẩn.

Cơ thể người sau đó dự trữ tế bào T và B để có thể giúp loại bỏ nhiễm khuẩn nếu cần huy động chúng trong tương lai nếu cơ thể lại phải gặp virus như thế lần nữa.
Chính các tế bào có trí nhớ đó là các nhân tố chính của hệ miễn dịch lâu dài.

Các kháng thể sản sinh khi cơ thể nhiễm virus corona thông thường theo mùa hằng năm duy trì trong khoảng 1 năm, nhưng kháng thể kháng sởi duy trì lâu dài và bảo vệ cả đời.

Tuy nhiên cũng có những trường hợp tải lượng kháng virus tăng cao đạt đỉnh điểm trong quá trình nhiễm bệnh và giảm khi hết nhiễm khuẩn, thông thường trong vòng vài tháng: thực tế này khiến nhiều người lo lắng, nhưng có lẽ không phải thế.

Tải lượng kháng thể giảm một khi hết nhiễm khuẩn không phải là một dấu hiệu chúng thất bại. Đấy chỉ là một giai đoạn thông thường của đáp ứng miễn dịch.

Cũng không phải việc suy giảm kháng thể không có nghĩa suy giảm miễn dịch: các tế bào B nhớ có khả năng sản xuất kháng thể vẫn ở đó, và chúng sẵn sàng sản xuất lứa kháng thể mới theo yêu cầu cơ thể.

Đấy là điều chúng ta hi vọng là vaccine sẽ giúp ích đối với Covid-19.

Vaccine hoạt động theo cơ chế bắt chước nhiễm khuẩn tự nhiên, chúng sản xuất các tế bào T và B, từ đó có thể cung cấp miễn dịch lâu dài ở những người có tiêm chủng vaccine. Tuy nhiên, miễn dịch tạo ra bởi vaccine khác với miễn dịch tạo ra bởi nhiễm khuẩn tự nhiên theo nhiều điểm quan trọng như sau.

Vô hình dung, tất cả các virus xâm nhiễm con người đều chứa một đoạn gen quan trọng để sản xuất protein giúp chúng có thể xâm nhập vào cơ thể người. Lấy ví dụ, SARS-CoV-2 có lẽ có gen phục vụ chuyện trấn áp hệ miễn dịch tự nhiên.

Trong số các virus có khả năng gây đại dịch ở loài người, một số con virus tìm ra cách né tránh hệ miễn dịch thích ứng ví dụ như HIV đột biến một cách nhanh chóng; virus herpes sử dụng các protein của nó để bắt giữ và bất hoạt kháng thể.

May mắn thay, SARS-CoV-2 chưa có bất cứ những thủ thuật nào tương tự như kể trên, vì thế chúng ta cũng còn cơ hội để ngăn chặn đại dịch này bằng cách theo đuổi hướng sử dụng vaccine.

Vaccine có thể được sản xuất dựa theo các cách tiếp cận khác nhau – chúng có thể dựa trên các thành phần của virus sống giảm độc lực hoặc virus đã chết, có thể vật chất di truyền nucleic acids hay protein tái tổ hợp của chúng. Nhưng tựu chung vaccine bao gồm hai thành phần chủ chốt là kháng nguyên và tá dược.
Kháng nguyên là thành phần của virus mà chúng ta muốn đáp ứng miễn dịch thích ứng tấn công vào. Tá dược là yếu tố bắt trước tình trạng nhiễm khuẩn và giúp cơ thể bắt đầu sinh đáp ứng miễn dịch.

Một yếu tố biến vaccine khác biệt, đẹp đẽ và tốt hơn đáp ứng tự nhiên với nhiễm khuẩn đó là kháng nguyên của chúng có thể được thiết kế vào trong vaccine để hệ miễn dịch chỉ nhắm vào gót chân Achilles của virus.

Một yếu tố thuận lợi khác là ta có thể điều chỉnh liều hoặc thay đổi loại tá dược để có thể thúc đẩy hoặc kéo dài đáp ứng miễn dịch mong muốn.

Đáp ứng miễn dịch đối với virus trong nhiễm khuẩn tự nhiên nói theo một cách nào đó là nhân từ đối với virus, điều này khác với vaccine.

Bởi vì nhiều virus có khả năng né tránh hay vượt mặt đáp ứng miễn dịch tự nhiên, vì thế nhiễm khuẩn tự nhiên đôi lúc không tạo ra miễn dịch bền vững và chắc chắn. Lấy ví dụ như papillomavirus ở người (HPV) có thể gây ra tình trạng nhiễm trùng mạn tính. Vaccine dự phòng HPV có khả năng tạo đáp ứng kháng thể tốt hơn rất nhiều đối với kháng nguyên virus so với việc nhiễm virus HPV tự nhiên: gần như 100% hiệu quả trong nhiễm HPV.

Không những vaccine bảo vệ cơ thể khỏi nhiễm khuẩn, nó còn ngăn chặn sự lây lan trong cộng đồng; và nếu đủ độ bao phủ rộng khắp, nó có thể tạo ra cái gọi là miễn dịch cộng đồng (herd immunity) đối với quần thể người.

Tỷ lệ bao nhiêu cá thể trong một quần thể cần miễn nhiễm với một chủng virus mới mà từ đó cả quần thể còn lại được bảo vệ phụ thuộc vào con số tái sinh cơ bản của virus đó – hay nói một cách rộng ra, đó là con số trung bình số người bị nhiễm lây từ một người mắc bệnh.

Đối với sởi, một bệnh lây lan rất mạnh, cần có 90% cộng đồng miễn nhiễm để những người không được tiêm chủng còn lại được bảo vệ khỏi sởi. Đối với Covid-19, con số ước lượng – có thể biến động, và có thể hiểu được – rơi vào khoảng 43 – 66 %.

Dựa trên những ảnh hưởng nghiêm trọng của Covid-19 đối với người già, và những diễn biến của bệnh khó đoán trên cá thể khác, cả người trẻ, cách thức an toàn duy nhất là phải đạt được miễn dịch cộng đồng thông qua tiêm chủng. Và bởi vì thực tế SARS-CoV-2 chưa phát triển một cơ chế để né tránh đáp ứng miễn dịch thích ứng của loài người, chúng ta có một lý do mạnh mẽ để đánh cược (double down) vào các nỗ lực để tìm ra vaccine một cách nhanh chóng.

Vì thế không nên bị giật mình với những bài báo cáo cho rằng tải lượng kháng thể ở các bệnh nhân Covid-19 giảm; chúng không ảnh hưởng với triển vọng tìm ra một vaccine hiệu quả.

Hãy nhớ là đang có khoảng 165 vaccine tiềm năng và một vài trong số trên cho thấy kết quả hứa hẹn trong các thử nghiệm đầu tiên. Và chúng ta nên suy nghĩ xem làm cách nào đảm bảo tốt nhất rằng một khi có vaccine, nó sẽ được phân phát một cách hữu hiệu và công bằng.

Nguồn :

Akiko Iwasaki là Giáo sư Waldemar Von Zedtwitz thuộc Khoa Miễn dịch học và là Giáo sư tại Khoa Sinh học Phân tử, Tế bào và Phát triển tại Yale.
Ruslan Medzhitov là một giáo sư Sterling tại Khoa Miễn dịch học tại Trường Y Yale. Cả hai đều là điều tra viên tại Viện Y khoa Howard Hughes.

Biên dịch: Nhóm tác giả CTCP Y Sinh Immutek